مرکز مشاوره و کلینیک روانشناسی دکتر روانشناس

مرکز مشاوره و کلینیک روانشناسی دکتر روانشناس

یکشنبه, ۳ تیر ۱۳۹۷

مکانیسم های دفاعی از نظر فروید

در مکانیسم های دفاعی از نظر فروید ، خود برای حفظ و بقای شخصیت، به ابزارها و وسایلی مجهز است که به آنها مکانیسم‌های دفاعی[۱] می‌گویند. این مکانیسم های دفاعی از نظر فروید شیوه‌های ناخودآگاه و غیرارادی (به جز مورد واپس‌زنی) برای کاهش اضطراب هستند، و در واقع، نوعی خودفریبی و توجیه‌اند و به مسخ واقعیت‌ها می‌پردازند.

مطالعه زندگینامه زیگموند فروید

به همین دلیل، این مکانیسم های دفاعی از نظر فروید روش‌هایی غیرمعقول و نامناسب‌اند. مهم‌ترین این مکانیسم‌ها به قرار زیرند:

مکانیسم های دفاعی از نظر فروید۱- واپس‌زنی[۲]: در این نوع از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید ، از طریق مطالعه کوشش بیماران برای مخفی کردن حالت‌های درونی خود، از قبیل سکوت کردن، طفره رفتن و عوض کردن مطالب، که در واقع راهی برای پنهان کردن اضطراب آنها بود، پی به مکانیسم واپس‌زنی برد. در جریان روان‌درمانی، وی متوجه شده بود که بعضی رویدادهای گذشته بیمار برای او اضطراب‌انگیز است و بیمار سعی می‌کند تا حتی‌الامکان آنها را به خاطر نیاورد.

این یکی از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید است که فراموشی انتخابی[۳] نامیده می‌شود، غالباً بدین صورت عمل می‌کند که شخص رویدادهای ناخوشایند زندگی خود را فراموش می‌کند و خاطرات خوش را به خاطر می‌آورد؛ مثلاً، یک قمارباز باخت‌های خود را اغلب فراموش می‌کند، اما بردهای خود را به یاد می‌آورد و همین امر ممکن است سبب شود که در برآورد مهارت خود دچار اشتباه شود.

۲- جابه‌جایی[۴]: دیگر نوع از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید شامل انتقال احساس روانی و حالت عاطفی از یک شخص یا یک شیء به شخص یا شیء دیگر است؛ مثلاً، کودکی که از پدر خود شدیداً کتک می‌خورده و نسبت به او حالت عصبانیت و نفرت دارد، ممکن است این نفرت را به هر منبع و صاحب قدرتی مدت رئیس، کارفرما، مدیر مدرسه و دیگر افراد بالادست خود احساس نفرت کند

۳- والايش یا تصعید[۵]: نوعی دیگر از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید آن است که وقتی شخص امیال یا خواسته‌هایی دارد که از سوی اجتماع غیرقابل قبول و ناپسند تلقی می‌شود، ممکن است آنها را به شکلی درآورد که نه تنها از سوی جامعه پذیرفته شود، بلکه مورد تشویق و پاداش نیز قرار گیرد. به نظر فروید، غالب هنرمندان، شاهکارهای هنری خود را در واقع با تصعيد عقده‌ها و امیال سرکوفت‌های که داشته‌اند، خلق کرده‌اند. البته والایش، با اینکه سودمند بوده و به نفع فرد و جامعه است، در عین حال، به ارضای کامل منجر نمی‌شود و همواره مقداری کشش روانی باقی می‌گذارد که به حالت‌ها و رفتارهای نابهنجار منجر می‌شود. متخصصان روانکاوی در غالب هنرمندان و نوابغ آثاری از این گونه نابهنجاری‌ها تشخیص داده‌اند.

۴- برون فکنی یا فرافکنی[۶]: این مکانیسم از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید ، شامل نسبت دادن آرزوها، تمایلات، انگیزه‌ها و خصایلی که از سوی فرد ناپسند تلقی می‌شود، به دیگران است. ضرب‌المثل کافر همه را به کیش خود پندارد، نمونه‌ای از چنین مکانیسمی است. اشکال این مکانیسم آن است که فرد با نسبت دادن صفات نامطلوب و نامعقول خود به دیگران، در حقیقت توجیهی برای این صفات نامطلوب فراهم می‌کند و در نتیجه فرصت نمی‌یابد که به رفع منطقی و صحيح آنها اقدام کند.

۵مکانیسم های دفاعی از نظر فروید– درون‌فکنی[۷]: درون‌فکنی یکی از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید است که شخص خوبی‌ها یا موفقیت‌های دیگران را به خود نسبت داده یا آنها را از خود می‌داند. حالت فردی که مدام دم از این می‌زند که “فلانی را من به اینجا رسانده‌ام”، “فلان کس هر چه دارد از من دارد”، و “اگر من نبودم او هرگز به این موقعیت یا موفقیت‌ها نمی‌رسید”، نمونه‌هایی روشن از درون‌فکنی هستند. درون‌فکنی در این شعر فردوسی نیز کاملاً روشن است.

که رستم پلی بود در سیستان              منش کرده‌ام رستم داستان

۶- همانندسازی : در این مکانیسم از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید ، شخص ناآگاهانه خود را در قالب فرد دیگری قرار می‌دهد یا خود را با او یکی احساس می‌کند. اهمیت این مکانیسم در رشد من و من برتر بسیار زیاد است؛ زیرا وقتی شخص خود را با دیگری همانند احساس کند، رفتارها و اعمال او را نیز الگو یا سرمشق قرار می‌دهد و خود این ویژگی یکی از راه‌هایی است که کودک بسیاری از عادت‌ها و رفتارهای خوب و بد را از والدین، معلمان، همسالان و دیگران می‌آموزد.

۷- بازگشت یا سیر قهقرایی: دیگر مکانیسم های دفاعی از نظر فروید هنگامی به کار می‌افتد که شخص دچار ناکامی‌ها و شکست‌ها در موقعیت فعلی خود می‌شود، در نتیجه از حقایق و واقعیت‌های تلخ فعلی عقب‌نشینی می‌کند و به موقعیتی بازمی‌گردد که در آن راحت‌تر و کامیاب‌تر بوده است. کودکان بزرگتر که با تولد نوزاد دیگری در خانواده موقعیت خود را ضعیف شده می‌بینند، گاهی به دوره قبل کودکی بازگشت کرده، حرکت‌های خردسالان را نشان می‌دهند، از قبیل خواستن پستانک یا چسباندن خود به مادر با چهار دست و پا راه رفتن و غیره. همچنین مرد یا زنی که پس از ازدواج به علت سرخوردگی، وابستگی شدید مجددی به خانواده خود پیدا می‌کند، نمونه‌ای از این مکانیسم را به نمایش می‌گذارد.

۸- تثبیت: تثبیت حالتی است از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید که شخص در یک مرحله پایین‌تر رشد، که با سن او نامناسب است، باقی می‌ماند و رشد نمی‌کند؛ مثلاً، فردی که از لحاظ سنی، مرحله دهانی را پشت سر گذاشته، اما همچنان از راه دهان طلب لذت می‌کند و تمایل دارد که مانند دوران طفولیت به دیگران وابسته باشد، می‌گویند: او در مرحله دهانی تثبیت شده است. همچنین، همان گونه که اشاره کردیم، امساک و بخل زیاده از حد را نشانه تثبیت شخص در مرحله مقعدی دانسته‌اند. رفتارهایی مانند سیگار کشیدن یا پر حرفی را نیز ناشی از تثبیت در مرحله دهانی دانسته‌اند.

۹مکانیسم های دفاعی از نظر فروید– انکار[۸]: این نوع از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید در خدمت نپذیرفتن واقعیت‌ها و حقایق نامطلوب و اضطراب‌انگیز است. بارها دیده شده، کسی که فرزند عزیزش را از دست داده است، مرتباً تکرار می‌کند که: “نه، غیرممکن است، او نمرده، محال است که او مرده باشد”. همچنین از نظر فروید، اعتقاد به جاودانگی روح ناشی از این است که انسان نمی‌خواهد واقعیت مرگ و فنا را بپذیرد و به وسيله انکار این واقعیت، اضطراب و ناراحتی خود را تخفیف می‌دهد.

۱۰- دلیل‌تراشی[۹]: چون انسان خود را موجودی عقلایی می‌شناسد، وقتی عمل نادرستی از او سر می‌زند، قبول این واقعیت که او مرتکب کار غیرعاقلانه شده است، برایش دشوار است. بنابراین، به دلیل‌تراشی می‌پردازد تا عمل خود را موجه جلوه دهد؛ مثلاً، یک فروشنده متقلب، پس از کلاهبرداری، برای راضی کردن خود می‌گوید: مشتری نباید این قدر ساده باشد و اگر کسی چنین هالو بود باید با او این گونه رفتار کرد. یا برای آنکه خود را به نحوی راضی کرده باشد ممکن است با خط درشت بالای سر خود در مغازه بنویسد:

شیشه نزدیکتر از سنگ ندارد خویشی               هر گزندی که به هر کس رسد از خویشتن است

یعنی، تقصیر کلاه رفتن سر مشتری به گردن خود او بوده است. همچنین وقتی که کسی پس از تلاش برای رسیدن به هدفی موفق نمی‌شود، این ناکامی را این گونه ممکن است توجیه کند که تحقق آن هدف به صلاح او نبوده و برای او زیان داشت و چه خوب شد که به آن نرسید. ضرب‌المثل “گربه دستش به گوشت نمی‌رسد، می‌گوید: بو می‌دهد” یا “روباه دستش به انگور نمی‌رسد، می‌گوید: ترش است”، نمونه‌هایی از استفاده از این مکانیسم‌اند.

۱۱- تبدیل[۱۰] یا هیستری[۱۱]: در این مورد از مکانیسم های دفاعی از نظر فروید ، یک ناراحتی روانی تبدیل به یک دشواری جسمی می‌شود؟ مثلاً، کسانی که با شنیدن یک خبر بد کر می‌شوند یا با دیدن صحنه ناراحت‌کننده‌ای موقتاً نابینا می‌شوند، نمونه‌هایی از هیستری را به نمایش می‌گذارند. نکته قابل ذکر این است که هیستری یک واکنش موقت است و بر اثر گذشت زمان یا روان‌درمانی به حالت طبیعی برمی‌گردد. به نظر می رسد که حالت شوک روانی در اینجا نوعی بازداری و وقفه عصبی (قفل عصبی) ایجاد می‌کند که سبب جلوگیری از اعمال طبیعی بدن می‌شود، اما چون در اینجا ضایعه عضوی وجود ندارد، هر عاملی که سبب از بین رفتن وقفه عصبی شود، از قبیل ایجاد آرامش، روان‌درمانی، گذشت زمان، دعا و نظایر آن، می‌تواند به بهبود یافتن حالت هیستری منجر شود.

۱۲- جبران[۱۲]: در اینجا وقتی شخص در یک زمینه با شکست و ناکامی روبرو می‌شود، تغییر مسیر داده به حوزه دیگری که در آن شانس موفقیت زیاد است، روی می‌آورد؛ مثلاً، شاگردانی که در مدرسه و کارهای تحصیلی موفق نمی‌شوند ممکن است بکوشند تا ستاره ورزشی یا هنری شوند و بدین وسیله شکست قبلی را جبران کنند. دموستن خطیب معروف، ابتدا دارای لکنت زبان بود، اما بر اثر کوشش، به سخنران معروفی تبدیل شد. گفته می‌شود همه پرخاشگری هیتلر و جاه‌طلبی‌های او، نوعی جبران احساس حقارتی بوده است که وی در دوران زندگی گذشته خود تجربه کرده بود.


[۱]. defense mechanisms

[۲]. suppression

[۳]. selective forgetting

[۴]. displacement

[۵]. sublimation

[۶]. projection

[۷]. introjection

[۸]. . denial

[۹]. rationalization

[۱۰]. conversion

[۱۱]. hysteria

[۱۲]. compensation

توضیحات بخش مقالات روانشناسی

در این دسته کلیه مقالات روانشناسی قرار می گیرد.

دیدگاه خودتان را ارسال کنید

بارنشر کلیه عکس ها و مطالب سایت مرکز مشاوره دکتر روانشناس ، بدون دستخط رسمی، ممنوع و پیگرد قانونی حتمی خواهد داشت.